کد خبر: 2359

تاریخ انتشار: ۱۳۹۵/۰۷/۱۷ - ۱۴:۰۹

برگرفته از کتاب "پرسش‌ها و پاسخ‌هایی درباره تاریخ، فرهنگ و زبان آذربایجان"

آیا اطلاق قوم گرایی به مطالبات مدنی صحیح است؟

خبرگزاری آشکار ؛ قوم­ گرایی فرایندی است که براساس آن یک قوم، فرهنگ خود را برتر از فرهنگ اقوام دیگر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌پندارد.

خبرگزاری آشکار

پرسش: قوم گرایی در آذربایجان از چه زمانی آغاز شده است؟ و آیا اطلاق قوم گرایی به مطالبات مدنی و فرهنگی درست است یا نه؟

 

پاسخ: برای پاسخ به این سؤال بهتر آن است که ابتدا قوم گرایی را تعريف کنيم و در ادامه به سؤالات کلیدی دیگری در این خصوص پاسخ بگويیم. از جمله این که ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دیدگاه اسلام نسبت به قوم گرایی چیست؟ قوم گرایی در ایران کی و چگونه آغاز شد؟ و اینکه ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌چه تفاوتی میان قوم گرایی و مطالبات مدنی وجود دارد؟

 

قوم­ گرایی چیست؟

قوم گرایی فرایندی است که براساس آن یک قوم، فرهنگ خود را برتر از فرهنگ اقوام دیگر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌پندارد. در این روند نامیمون هنگامی که اعضای یک گروه درباره دیگران به داوری می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌نشینند غالباً قوم گرایی، آنان را به احساس خودبرتربینی سوق می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دهد.

البته در جایی شاید یک قوم برای نجات فرهنگ و تمدنِ در حال زوال خود، تلاش­هایی را آغاز کند و در این راستا روشنفکران به برجسته کردن نکات مثبت فرهنگ خود پرداخته و از این طریق در حفظ و حراست از فرهنگ و تمدن قوم خود در مقابل فرهنگ مهاجم بکوشند، که این البته با قوم­گرایی تفاوت خواهد داشت و نوعی مبارزه با تهاجم فرهنگی است.

قوم­گرایی نوعی خودبرتربینی نسبت به دیگران است که حالت افراطی آن (فاشیسم و نازیسم) جنگ‌های خونینی را باعث شده است. جنگ جهانی اول و دوم نتیجه همین ناسیونالیسم افراطی بود که میلیون‌ها انسان بی‌گناه را به کام مرگ کشاند.

 

دیدگاه اسلام در مورد قوم ­گرایی چیست؟

كلمه «قوم» در قرآن، به معنای «گروه» آمده است و ارتباطی به بحث مفهوم ملی‌گرايی که در دوران معاصر مطرح است، ندارد. عباراتی مانند قوم بنی‌اسرائيل در قرآن كريم، مؤيد اين نظريه است كه قوم به معنای ملی‌گرايی نيست.

فراتر از واژه «قوم» ما با كلمه «امت واحده» در قرآن كريم مواجه می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شویم كه اشاره مستقیمی به نفی ملی‌گرايی و تأكيد به امت واحد اسلامی دارد.

از منظر قرآن كريم، تقوا، ملاك برتری یک فرد نسبت به فرد دیگر و متعاقباً یک قوم نسبت به اقوام دیگر است. آيه سيزده سوره حجرات(1) نيز بر اصلِ وجود قبيله‌های مختلف و متنوع تأكيد می‌كند، اما هرگونه قبيله‌گرايی و ناسيوناليسم را مردود می‌شمارد.

مسئله قوم­گرایی در جوامع اسلامی، بحثی وارداتی است، چرا كه اسلام هرگونه ملی‌گرايی، قوم‌گرايی و خودبينی را نفی می‌كند. استعمار با توسل به ترفند قوم­گرایی چنان اختلافی در جوامع اسلامی به راه انداخت که ثمره و حاصل آن جدایی امت واحده اسلامی و در نتیجه تضعیف کشورهای اسلامی بود. تجزیه امپراتوری عثمانی یکی از ثمرات نامیمون قوم­گرایی بود که توسط انگلستان در این سرزمین اسلامی به وقوع پیوست.

 

قوم­ گرایی در ایران کی و چگونه آغاز شد؟

مردمی که در فلات ایران با مذاهب مختلف و حتی زبان های گوناگون سکونت دارند، از جای دیگری به این سرزمین مهاجرت نکرده‌اند، بلکه از سالیان دور در کنار هم و برای هم زندگی را گذرانده‌اند. مردم ساکن در ایران دارای یک فرهنگ ملی مشترک هستند که آنها را از سایر ملل و اقوام متمایز می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌سازد. این مردم ایران هستند که این فرهنگ ملی را ساخته‌اند، آنها از هر مذهب و زبانی که هستند در کنار هم «فرهنگ ملی ایرانی» را به وجود آورده‌اند.

تعریفی که توسط اندیشمندان غربی از قوم و قوم­گرایی داده می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود به دلایلی از جمله مهاجرپذیر بودن این کشورها، متفاوت از شرایط کشور ماست. مثلاً در آمریکا اقوام مختلف را که طی دویست سال اخیر به این کشور مهاجرت کرده و البته در کنار هم فرهنگ آمریکایی را شکل داده‌اند، می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان در قالب اقوام مختلف شناسایی کرد. اما در ایران نمی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان با این تعریف غربی، مردم را صرفاً به خاطر تفاوت‌های مذهبی و زبانی از اقوام مختلف دانست. دلیل بارز این ادعا این است که ما طی سالیان درازی که از عمر تاریخ و تمدن ایران می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گذرد، هیچ‌گاه شاهد درگیری‌های خونین قومی، مانند آنچه در اروپا، آمریکا و برخی دیگر از کشورهای آسیایی و آفریقایی به وقوع پیوسته، نبوده­ایم.

اما متأسفانه در چند سال اخیر عده­ای نتوانستند میان مطالبات بحق فرهنگی خود با بحث تجزیه فکری و تجزیه سرزمینی تفاوت و تمایز قائل شوند. در نتیجه گرفتار تبلیغات مسموم غربی‌ها شده و بیراهه رفتند. در این میان سیاست‌های استعمارگرانه روسیه(2) و انگلستان(3) در ایران برخی را تا مرز وطن­فروشی نیز کشاند.

در ایران ما شاهد ظهور اندیشه‌های پان‌(پان ترکیسم، پان‌آذریسم، پان‌عربیسم و…) در چند دهه اخیر هستیم. اندیشه­هایی که در پی نابودی تاریخ، فرهنگ و تمدن ایرانی ـ اسلامی منطقه هستند.

 

چه تفاوتی میان قوم گرایی و مطالبات مدنی می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان قائل شد؟

کشور ایران با وجود اینکه ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌از یک ملت بزرگ با فرهنگ ملی مشترک تشکیل یافته است، طی هزاران سال گذشته، در دل خود خرده­فرهنگ‌های مختلفی را نیز پرورانده است. در این خرده­فرهنگ‌ها که شرایط متفاوت اقلیمی باعث به وجود آمدن آنها شده است، شاهد موسیقی، هنر، ادبیات و حتی سبک زندگی متفاوتی هستیم. یک آذری ساکن در آذربایجان دارای خرده‌فرهنگی است که با خرده­فرهنگ‌های سایر ایرانیان متفاوت است.

قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به این خرده­فرهنگ‌ها با دیده احترام نگریسته و سازوکارهای لازم جهت حمایت از آنها را اندیشیده است. در اصل نوزدهم قانون اساسی می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌خوانیم: مردم ایران از هر قوم و قبیله که باشند از حقوق مساوی ‌برخوردارند و رنگ‌، نژاد، زبان و مانند اینها سبب امتیاز نخواهد بود. همچنین قانون اساسی در اصل پانزدهم(3) خود درباره زبانهای محلی و آموزش آنها در کنار زبان رسمی کشور، آزادی عمل داده است.

شاید بتوان بر این واقعیت صحه گذاشت که برخی از اصول اساسی مندرج در قانون اساسی کشور به دلیل شرایط خاصی که در این سه دهه از عمر انقلاب از جمله جنگ، تحریم‌های اقتصادی و… داشته است، اجرایی نشده است، اما متأسفانه برخی فرصت­طلبان نیز با استناد اشتباه به اصول قانون اساسی سعی در تحریف واقعیت‌های موجود دارند؛ مثلاً در مورد آموزش زبان محلی در خود آذربایجان شاهد انواع کتاب‌ها و نشریات به زبان ترکی آذری هستیم. شبکه محلی سهند و رادیو به زبان ترکی از چندین سال قبل در این استان دایر بوده و هیچ فردی نمی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌تواند مدعی شود که این بخش از قانون اساسی مورد ظلم واقع شده است. آموزش زبان محلی در کنار زبان فارسی نیز می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌تواند به عنوان یک مطالبه مورد بحث و بررسی قرار گیرد. اما استفاده ابزاری از این قضیه قطعاً راهی جز ناکجاآباد نخواهد داشت. این همان قوم‌گرایی است که هم از منظر اسلام و هم از منظر عقل، امری مذموم است.

***

پی­نوشت­ها:

1- یا أیُّهَا النّاسُ إِنَّا خَلَقناکُم مَن ذَکَرٍ وَ أُنثَی وَ جَعَنَاکُم شُعُوباً وقَبَائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکرَمَکُم عِندَاللّهِ أَتقَاکُم إِنَّ اللهَ عَلیم خبیر. ای مردم! بی­تردید ما همه افراد نوع شما را از یک مرد و زن (آدم وحوا) آفریدیم و شما را قبیله­ای بزرگ و کوچک قرار دادیم تا همدیگر بشناسید مسلماً گرامی‌ترین شما نزد خدا پرهیزکارترین شماست. همانا خداوند بسیار دانا وآگاه است.

2- روس‌ها در پی سیاست مشهور دستیابی به آبهای گرم، چندین بار به کمک انگلیسی‌ها بخش­هایی از ایران را جدا ساختند. آنها حتی در سال 1325 با دستاویز قرار دادن حزب دموکرات آذربایجان به رهبری پیشه‌وری، سعی در ایجاد تفرقه مابین آذربایجان و سایر اقوام ایرانی و در نتیجه جدا ساختن آذربایجان از ایران را داشتند!! قبل از 1325 و یک سال بعد از انقلاب اکتبر روسیه، نام اران به آذربایجان تبدیل شد و در عین ناباوری روس‌ها بر این روند صحه گذاشتند. به باور بسیاری از اندیشمندان و فعالان سیاسی، پان‌آذریسم نسخه ایرانی پان‌ترکیسم است که توسط روس‌ها ابداع شد.

2- انگلیسی‌ها با ابداع پان‌ترکیسم توانستند امپراتوری عظیمی چون عثمانی را که سال‌های سال رعشه بر اندام اروپایی‌ها می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌انداخت تکه تکه کنند تا راحت‌تر بتوانند بر هرکدام از این سرزمین‌ها حکومت کنند. آنچنان که امروز هم شاهدیم کشورهای ریز و درشت خاورمیانه که حاصل متلاشی­شدن امپراتوری عثمانی بود، اکنون در چنگال سیاست‌های غرب گرفتار هستند.

3- زبان و خط رسمی و مشترک مردم ایران فارسی است‌. اسناد و مکاتبات و متون رسمی و کتب درسی باید با این زبان و خط باشد ولی استفاده از زبانهای محلی و قومی در مطبوعات و رسانه‌های گروهی و تدریس ادبیات آنها در مدارس‌، در کنار زبان ‌فارسی آزاد است‌.

ارسال دیدگاه