کد خبر: 1842

تاریخ انتشار: ۱۳۹۵/۰۴/۲۲ - ۷:۰۶

تاریخ حضور ترکان در ایران

خبرگزاری آشکار ؛ قبل از حضور اعراب در ایران، بخشی از ترکان با دور زدن دریای خزر تا مرزهای شمال غربی ایران- دربند و قفقاز- رسیدند.

خبرگزاری آشکار

 

بررسی تاریخ حضور ترکان در ایران در دهه‌های گذشته جنجال‌های بسیاری را برانگیخته است. بحث‌های علمی و غیرعلمی زیادی حول این موضوع صورت پذیرفته ولی نه تنها به نتایج مثبت نرسیده، بلکه بر پیچیدگی موضوع نیز افزوده است. دلیل عدم نتیجه­ گیری بر روی این موضوع هم سرمایه­ گذاری کلان برخی کشورهای همجوار در ایجاد تفرقه بین اقوام و تیره‌های مختلف ایرانی است. ما در ادامه به چند دیدگاه متداول درباره ترکان و سرزمین ایران اشاره می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنیم:

عده­ ای تاریخ ترکان در ایران را از ازمنه قدیم دانسته و برخی اقوام و تمد‌ن های قدیمی ساکن در فلات ایران از جمله سومریان و مادها را اجداد ترکان ایرانی دانسته‌اند. این دیدگاه را جریانی موسوم به پان ترکیسم مطرح و برخی منابع تاریخی را هم در تأیید دیدگاه خود نام می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌برند؛ مانند «تاریخ قم» تالیف «حسن بن محمد بن حسن قمی» که ۵۰ سال قبل از حضور سلجوقیان به زبان عربی نگاشته شده است، «دیوان لغات الترک» نوشته «محمود کاشغری»، تاریخ «ابن خلدون»، نوشته «ابن خلدون» و…

در رد دیدگاه اخیر که از نظر علمی توسط دانشمندان و اندیشمندان خارجی و ایرانی و حتی برخی نظریه‌پردازان پان­ترک هم مردود اعلام شده است، در ادامه این مطلب و در بخش‌های آینده به تفصیل سخن خواهد رفت.

اما دیدگاه دیگری نیز وجود دارد که حضور ترکان در ایران را مربوط به هشتصد الی هفتصد سال گذشته می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌داند. معتقدان به دیدگاه اخیر هم خود به دو دسته تقسیم می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شوند:

دسته اول را برخی از نظریه ­پردازان پان­ترک تشکیل می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دهند که معتقدند تعداد کثیری از ترکان سلجوقی و غزنوی با پشت سر گذاشتن مرزهای شرقی و شمال شرقی ایران وارد این سرزمین شده و در مناطق مختلفی از جمله آذربایجان به صورت گسترده ساکن شده و توانستند با غلبه بر بومیان منطقه، زبان و فرهنگ خود را در این سرزمین گسترش دهند. عده کمی از بومیان در منطقه مانده و با عجین شدن با ترکان تازه­ وارد بخشی از هویت آنان شدند و عده زیادی نیز مجبور به ترک موطن اصلی خود گردیدند. «جواد هیئت» و برخی دیگر از نویسندگان و نظریه­ پردازان ترک­گرا تا حدودی طرفدار این دیدگاه هستند. جواد هیئت در صفحه چهار مقدمه کتاب “سیری در تاریخ لهجه‌های ترکی” مطلبی بدین مضمون می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌نویسد؛ «ترکان اغوز در قرن چهارم هجری به اسلام گرویدند و وارد سرزمین‌های اسلامی و ایران شدند…»

به طور کلی این گروه از تورکولوگ­ها، نظریه حضور چند هزار ساله ترکان در مناطق مختلف ایران، از جمله آذربایجان را غیرعلمی دانسته و بر مهاجرت گروه‌های ترک به سرزمین ایران در چند قرن اخیر صحه می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گذارند. دیدگاه آنها تا اینجای کار با نظریات علمی اندیشمندان ایرانی و خارجی که هیچ وجه اشتراک نژادی، خونی، تاریخی و… میان مردمانی که حتی قبل از حضور آریاییان در فلات ایران زندگی می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کردند با ترکان پیدا نکرده‌اند، نزدیک است. اما این افراد در ادامه دیدگاه خود، با چشم بستن بر واقعیات تاریخی از جمله کوچ­نشین بودن ترکان، کوچ دگرباره آنها به سرزمین‌های آناتولی در پی گشوده شدن این سرزمین به دست ترکان سلجوقی، کم بودن تعداد ترکان غزنوی و سلجوقی که به آذربایجان آمده بودند در مقایسه با ساکنان آذری این منطقه، نبود ادبیات غنی ترکی حتی بعد از قرن هفتم هجری که نشانی از تسلط زبان و فرهنگ ترکی در آذربایجان باشد و… مطالبی در نوشته‌های خود می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گویند که به راحتی غیرعلمی بودن آنها را می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان متوجه شد.

دیدگاه دیگر که با توجه به منابع معتبر علمی و تاریخی به بیان واقعیات تاریخی می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌پردازد، معتقد است که قبل از حضور اعراب در ایران، بخشی از ترکان با دور زدن دریای خزر تا مرزهای شمال غربی ایران- دربند و قفقاز- رسیدند. تاریخ گواه است حملاتی از سوی آنها به سرزمین‌های قفقازی ایران جهت غارت و چپاول صورت می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گرفت. در مقابل چندین نوبت از سوی پادشاهان هخامنشی و ساسانی برای جلوگیری از چپاول و غارت سرزمین‌های ایرانی، دژها و سدهای بزرگ و البته معروفی در مسیر هجوم آنها احداث شده است که مهمترین آنها سدی است که به دستور کوروش ذوالقرنین ساخته شد. برخی اندیشمندان از جمله علل نیامدن ترکان از شرق و غرب دریای خزر به جنوب را حضور دولت نیرومند ساسانی در این سرزمین‌ها دانسته‌اند. در حدود ۴۱۵ـ۴۲۰ میلادی، هون‌ها که گروهی از ترکان بودند، هم­زمان با جنگ ایران و روم، به مرزهای شمالی ایران حمله کردند، لیکن با شکست مواجه شدند.

ولی حضور رسمی و با لشگر و خدم و حشم ترکان در ایران، در زمان غزنویان آغاز شد و آنها تا این زمان نتوانستند وارد سرزمین‌های تحت حاکمیت ایران شوند. آن چنان که در سطور بالا هم اشاره شد، حضور گسترده ترکان در ایران نتیجه سیاست خلفای عباسی در مسلمان کردن ترکان و در نتیجه استفاده ابزاری از قدرت نظامی آنها در استقرار حاکمیت خود بر ایرانیان بود.

ترک‌ها از همان ابتدای ورود اعراب به آسیای میانه، در دستگاه خلافت به سمت های مهمی رسیدند. روند استفاده از غلامان ترک در دستگاه عباسیان از دهه‌های نخست سده سوم معمول شد و این رسم چندان توسعه یافت که دولت عباسی را دگرگون کرد و به تمام دولت‌های شرق اسلامی انتقال یافت، چنان که بیشتر نظامیان دولت­هایی چون سامانیان و غزنویان و قراخانیان و زیاریان و آل­بویه را غلامان ترک تشکیل می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دادند. در دوره خلافت معتصم، که گویا از مادری ترک به دنیا آمده بود، به خدمت گرفتن ترک‌ها بیش از پیش شدت گرفت. گفته شده است که وی پیش از خلافت، در زمان مأمون (۱۹۸ـ ۲۱۸)، چند هزار بنده ترک داشته که بیشتر آنان اهل فرغانه و اُشْروسَنَه و سمرقند بوده‌اند ‌و پس از رسیدن به خلافت نیز همچنان در آوردن غلامان ترک اصرار می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ورزیده است

به طور کلی، در دوره خلفای عباسی قدرت در دست غلامان ترک بود و بعضی از آنان چون متوکل و معتز و مُهتَدی به دست ترک‌ها کشته شدند.

سامانیان نیز که در آن بحبوحه بی­حکومتی در ایران، حکومتی نیمه­ایرانی تشکیل داده بودند، به تقلید از خلفای بغداد، سپاهی از غلامان ترک تشکیل داده بودند تا به گمان خود، موازنه­ای در برابر دهقانان ایرانی ایجاد کنند، اما همین امر سبب شد که سرداران ترک زمام امور را به تدریج به دست گرفتند. آلپتکین که سرسلسله غزنویان بود، از همین غلامان ترک دستگاه سامانیان به پا خاست و حکومت غزنویان را بنیان گذاشت. دولت غزنوی، که در نیمه دوم قرن چهارم تأسیس شد و قلمروش تا هند و سیستان و ری و خوارزم گسترش یافت، نخستین دولتی بود که غلامان ترک ­تبار در شرق جهان اسلام و ایران تشکیل دادند.

ارسال دیدگاه